به گزارش اطلاعات، ۲۴ آبان روزجهانی خون بندناف است؛ خونی که به دلیل ناآگاهی از اهمیت آن، در بسیاری از موارد به عنوان زباله دور ریخته می‌شود، در حالی که یکی از سه منبع اصلی برای پیوند سلول‌های خون‌ساز به شمار می‌رود. ایجاد بانک برای نگهداری خون بندناف و تهیه نقشه ژنتیکی از آن ۱۶ سال پیش در سازمان انتقال خون آغاز شد، روندی که امروز به حفظ بیش از ۴ هزار نمونه خون باکیفیت برای استفاده درمانی از آن منتهی شده است. با این حال با توجه به تکثر قومی در کشور و تعدد نقشه‌های ژنتیکی، نیاز به نمونه‌های بیشتر وجود دارد تا پاسخگوی بیماران پیوند سلول‌های خونی باشد.
دکتر نسیم عزتی، رئیس گروه بانک خون بند ناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران در گفتگو با «اطلاعات» با اشاره به اهمیت خون بندناف گفت: از ۱۶ سال پیش و همزمان با افتتاح بانک خون بندناف، بیش از ۳۵ هزار نمونه اهدا و بعد از آزمایش‌ها، نمونه‌های با کیفیت و مطابق معیارهای عملی نگهداری شد. به این ترتیب، امروزه بیش از ۴ هزار نمونه خون بندناف فراوری شده در بانک نگهداری می‌شود.
وی افزود: خون بندناف، برای کودکان بیمار نیازمند به سلول‌های خون‌ساز استفاده می‌شود و در این بازه زمانی تعداد زیادی پیوند صورت گرفته است.
دکتر عزتی توضیح داد: در آخرین مورد، خون بندناف یک مادر اهداکننده که ۱۵ سال قبل هنگام وضع حمل، نمونه خون خود را برای استفاده عمومی به سازمان انتقال خون اهدا کرد، هفته گذشته نجات‌بخش جان یک کودک دیگر شد. این پیوند پس از آن صورت گرفت که مشخص شد نقشه ژنتیکی اهدا کننده با بیمار دارای نقص سیستم ایمنی نادر سازگار است.
چگونه خون بندناف را اهدا کنیم
بسیاری از افراد با اهمیت و کارایی خون بندناف آشنا نیستند و شاید اگر اطلاع‌رسانی درستی در این مورد انجام شود، داوطلبان زیادی برای اهدای آن اقدام کنند.
رئیس گروه خون بندناف سازمان انتقال خون توضیح داد: خون بندناف در واقع یک منبع ذاتی از سلول‌های بنیادی خون‌ساز است؛ خونی است که در بند ناف جاری بوده و پیشتر بعد از تولد نوزاد، به همراه جفت امحا می‌شد. دو دهه است که از نظر علمی ثابت شده بند ناف سرشار از سلول‌های بنیادین خون‌ساز است که می‌تواند به عنوان یکی از گزینه‌های درمانی برای پیوند مغز استخوان مورداستفاده قرار گیرد.
دکتر عزتی در مورد نحوه اهدا توضیح داد: پس از به دنیا آمدن نوزاد، ۳ تا ۵ دقیقه فرصت برای جمع‌آوری نمونه خون داریم؛ چرا که بعد از آن خون لخته می‌شود و دیگر قابل‌استفاده نیست. برای همین پرسنل ما در بیمارستان‌هایی که موالید بیشتری دارد، حضور دارند. همکاران آموزش‌دیده ما در صورت رضایت مادران، به جای این که خون بندناف در سطل زباله ریخته شود، آن را جمع‌آوری می‌کنند. این خون به سرعت جمع‌آوری و در پایان روز کاری به ستاد مرکزی سازمان انتقال خون بندناف منتقل می‌شود.
وی ادامه داد: بعد از ارسال خون به مرکز، نمونه‌ها در آزمایشگاه در یک پروسه تخصصی مورد بررسی قرار می‌گیرند و در صورت وجود کیفیت لازم، وارد مرحله فراوری و فریز می‌شوند.
دکتر عزتی در پاسخ به سؤالی در مورد نحوه و مدت زمان نگهداری نمونه‌ها گفت: نمونه‌ها به مدت ۲۵ سال در مخازن هیدروژن تحت دمای منفی ۱۹۵ درجه نگهداری می‌شوند چون در این دما ۲۵ سال قابلیت نگهداری دارند. آزمایشات زیادی روی آنها انجام می‌شود که مهمترین آن تهیه نقشه ژنتیکی خون بندناف نوزاد است، چرا که با این نقشه می‌توان از نمونه اهدایی برای استفاده بیماران استفاده کرد.
نقشه ژنتیک نمونه‌ها در سامانه مدیریت پیوند وزارت بهداشت به ثبت می‌رسد و در صورتی که با نقشه ژنتیک بیمارانی که نیاز به پیوند دارند سازگار باشد مورداستفاده قرار می‌گیرد.
خدمات رایگان است
بانک خون بندناف، یک پروژه ملی و خدمات آن رایگان است. به گفته رئیس گروه بانک خون بندناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون ایران، این خون‌ها توسط داوطلبان برای اقدامات عام‌المنفعه اهدا می‌شود و خدمات بعدی سازمان نیز رایگان است اما مؤسساتی هم هستند که به صورت فردی این کار را برای خانواده‌ها انجام می‌دهند و هزینه دریافت می‌کنند.
وی افزود: به صورت کلی، از نظر علمی نگهداری خون بندناف به صورت خصوصی توصیه نمی‌شود، چرا که مورد مصرف آن خیلی کم است و هزینه‌های زیادی برای نگهداری از آن صرف می‌شود. خانواده‌ها ممکن است سال‌ها هزینه کنند و هیچ وقت به این خون نیاز نداشته باشند.
بیماری‌های قابل درمان
طیف وسیعی از بیماری‌های خونی بدخیم و غیربدخیم مثل انواع سرطان خون، تالاسمی و نقایص سیستم ایمنی در کودکان با پیوندی که از خون بندناف انجام می‌شود قابل درمان است.
دکتر عزتی با اشاره به این موضوع توضیح داد: کاربرد درمانی خون بندناف برای کودکان یا در واقع برای افرادی با وزن کمتر از ۳۵ کیلوگرم بسیار متنوع است. تقریبا همه بیماری‌هایی که به نقص سیستم سلول‌های خون‌ساز بدن برمی‌گردد با پیوند این خون درمان می‌شود. به جز آن در مواردی که مغز استخوان، کارایی خود را از دست می‌دهد و بدن بیمار نمی‌تواند سلول خون سالم تولید کند، از این روش درمانی استفاده می‌شود.
وی افزود: در گذشته به جای خون بندناف از پیوند مغز استخوان استفاده می‌شد؛ چرا که سلول‌های خون‌ساز را مستقیما از مغز استخوان اهداکننده استخراج می‌کردند. با پیشرفت علم، روش‌های دیگری ایجاد شد که یکی از آنها استفاده از خون بند ناف بود. در این میان،محدودیتی که خون بندناف دارد این است که تعداد سلول‌های آن محدود است و فقط برای «کودکان» بیمار قابلیت استفاده دارد.
ژنتیک متنوع ایران
در بسیاری از کشورها، نقشه‌های ژنتیکی در حوزه سلامت به صورت ملی مورد پژوهش قرار می‌گیرد. دکتر عزتی در پاسخ به سؤالی در مورد استفاده از نقشه‌های ژنتیکی برای برنامه‌های ملی سلامت توضیح داد: از این نظر که طیف وسیعی از اقوام در کشور ما زندگی می‌کنند، نقشه‌های ژنتیکی متعدد و متنوعی داریم. همچنین ترکیب‌های جمعیتی، نقشه‌های جدیدی ایجاد می‌کند. از این رو باید بانک بندناف را گسترش دهیم.
وی افزود: طبق آمار وزارت بهداشت، بیماران زیادی در نوبت پیوند سلول‌های خونی هستند که هر روز به تعداد آنها اضافه می‌شود، اما هنوز اهداکننده سازگار برایشان پیدا نشده است. هرچه تعداد نمونه‌ها در بانک خون بندناف بیشتر شود، احتمال درمان از این روش نیز افزایش می‌یابد.
پذیره‌نویسی برای تأمین سلول‌های بنیادین
استفاده از خون بندناف، برای تأمین سلول‌های خون‌ساز در افرادی با وزن کمتر از ۳۵ کیلوگرم امکان‌پذیر است. روش دیگری که از آن برای درمان بزرگسالان استفاده می‌شود، فراوری خون است.
دکتر نسیم عزتی در این مورد توضیح داد: یکی دیگر از منابع تأمین سلول‌های بنیادین، استفاده از خون بزرگسالان و فراوری آن برای استفاده در پیوند است. سازمان انتقال خون از سال ۱۳۸۹ فراخوانی برای ایجاد بانک خون بزرگسالان داد که تاکنون ۱۲۲ هزار نفر در آن عضو شده‌اند.
وی افزود: از خون اهدایی این داوطلبان نیز همانند خون بندناف، سلول‌های بنیادین و نقشه ژنتیکی استخراج و نگهداری می‌شود. هر فردی که دارای خون سالم است می‌تواند در این مرکز ثبت‌نام کند. تقریبا در همه مراکز استان‌ها برای پذیره‌نویسی تأمین سلول‌های بنیادین آمادگی وجود دارد.
رئیس گروه بانک خون بندناف ادامه داد: داوطلبان در بازه سنی ۱۸ تا ۴۰ سال می‌توانند با مراجعه به این مراکز، خون خود را برای تهیه و نگهداری اهدا کنند. پیشتر برای این نوع درمان از سلول‌های مغز استخوان اهداکننده استفاده می‌شد، اما در حال حاضر با پیشرفت‌های صورت‌گرفته، این سلول‌ها از خون اهدایی استخراج می‌شود که روشی سریعتر و موثرتر است، نیاز به بستری و کار خاصی ندارد و شبیه اهدای خون است که از آن نقشه تهیه می‌شود و در صورتی که بیماری به آن نیاز داشته باشد، از فرد اهداکننده دوباره برای اهدای خون دعوت می‌شود.
رئیس گروه بانک خون بندناف و سلول‌های بنیادی سازمان انتقال خون از تجمیع و نگهداری هزاران نمونه خون بندناف اهدایی و استفاده از آنها برای درمان بیماری‌ها در این سازمان خبر داد و تاکید کرد که این برنامه در قالب دو بانک خون بزرگسالان و بند ناف در حال گسترش است.